STEFAN OTWINOWSKI (1910-1976)

Całe dorosłe życie spędził w Krakowie, całe dorosłe życie związał z krakowskim życiem literackim w sensie dosłownym i „Życiem Literackim”, które współtworzył i współredagował. Kochał stare, maleńkie apteki, prowincjonalne miasteczka i często mawiał: „U nas, w Kaliszu”, choć to „u nas” trwało zaledwie pięć lat.

JÓZEF BUJNOWSKI (1910-2001)

Miał 22 lata, gdy w założonej przez siebie „Smudze”, periodyku studenckim Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie debiutował artykułem o tytule „Problem motywu”. Doktorat Józef Bujnowski uzyskał w pamiętnym roku 1956. Praca napisana pod kierunkiem profesorów Manfreda Kridla i Zygmunta Lubicz Zaleskiego dotyczyła kompozycji utworów dramatycznych Stanisława Wyspiańskiego.

ŁUCJA PINCZEWSKA-GLIKSMAN (1913-2002)

Łucja Gliksman nosi w sobie całą nowoczesną tradycję wiersza polskiego, od Mickiewicza i Ujejskiego poczynając, na Kasprowiczu zaś i szczególnie ulubionym Tuwimie kończąc. Jej utwory są precyzyjnie przemyślane i sugestywnie zrobione (...)

BEATA OBERTYŃSKA (1898-1980)

Kameleon? Lwowskie dzieciństwo i młodość przetykane rodzinnymi wyjazdami Maryli i Wacława Wolskich do Portugalii, Włoch i Francji. Jak podaje biograf, „w 1933 roku zdała egzamin w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej i do 1937 występowała w Teatrach Miejskich we Lwowie”.

SEZON PIERWSZY: PODSUMOWANIE

Pierwszy sezon zostanie zapamiętany jako wyjątkowy jeszcze z jednego powodu: przyniósł ze sobą wyjątkowe wydania dzieł dwóch autorek ocalające ich spuściznę twórczą. Pierwszym z nich były „Listy do Seweryna” Wandy Karczewskiej, drugim – „Drzwi otwarte na nicość” Melanii Fogelbaum.

ANDRZEJ KRZYSZTOF WAŚKIEWICZ (1941-2012)

Można powiedzieć, że w trzech dekadach (1960-1980) AKW, przy współudziale Jerzego Leszina-Koperskiego, okazał się jednym z najbardziej efektywnych animatorów, kronikarzy i interpretatorów kultury studenckiej oraz młodej polskiej poezji – w jej kolejnych, wstępujących rocznikach. Był Henrykiem Berezą nowej liryki.

WINCENTY RÓŻAŃSKI (1938-2009)

Różański - poeta prowincji jak Mickiewicz, Miłosz, mówiący, wprost, ale nie na tyle, aby czytelnik wychodził z jego wierszy z niczym, przeciwnie, mimo klarownego języka jest w tej poezji podskórna tkanka wymagająca odrębnej interpretacji, wysiłku erudyty, znawcy artyzmu znajomości ukrytego pędzla, którym posługuje się poeta.

RYSZARD BRUNO-MILCZEWSKI (1940-1979)

Przypadek Ryszarda Milczewskiego-Bruna nie byłby tak wyrazisty i przejmujący, gdyby nie jego osobny talent językowy. On myślał i czuł językiem osobnym, umiał dla swojej ekspresji znaleźć nowy wyraz, intuicyjnie odnaleziony w potarganej strukturze języka, którą my ulizujemy w naszym ulizanym życiu.

KAZIMIERZ FURMAN (1949-2009)

Ostatni tom "Brzemię" stanowi szczere podsumowanie życia poety. „To gorzka książka – wyznaje w końcu Furman – leżała w szufladzie trzy lata. Grzebałem co jakiś czas w niej, dodawałem, aż wydałem. To wybór z kilkudziesięciu lat. Jest tam jakiś rachunek sumienia, jest wadzenie się z Bogiem (Słowacki mnie podpuścił).

WANDA KARCZEWSKA (1913-1995)

Trudno sprecyzować, w którym momencie uznano pisarkę za „plebejskiego astrologa” – jak Stanisława Swena Czachorowskiego określił niegdyś Jan Marx – sytuując jej dzieła w grupie utworów sprowincjonalizowanych, hermetycznych i kobiecych.

STANISŁAW SWEN CZACHOROWSKI (1920-1994)

Nie mam własnego mitu – zdradzał Czachorowski i niemal natychmiast tłumaczył – samokrytyka: jest współczynnikiem talentu. Wartość jej występuje proporcjonalnie do wartości innych składników – inteligencji, wynalazczości, wrażliwości, dobrego smaku, silnej woli, samozaparcia i odwagi.

ANDRZEJ BABIŃSKI (1938-1984)

Poeta tragicznego ładu, utalentowany, stłamszony przez własną niedoskonałość, gotujący się na śmierć, zmierzający ku niej świadomie. Tu i ówdzie czytam podobne wywody, zasłyszane, przeinaczane, deformowane na pożytek mitu, sensacji i poczytności periodyku, portalu internetowego. Mit Babińskiego oscyluje pomiędzy prawdą i nieprawdą.

JANUSZ ŻERNICKI (1931-2001)

„Rozpoczynałem jako belfer na warmińskiej wiosce” – wyjaśnia Marxowi poeta i dołącza – „Byłem też rybakiem, aż do połamania ręki”. I niech to wystarczy za prowizoryczne usprawiedliwienie: „Urodziłem się w miasteczku Ciechocinek na Kujawach. Wielokrotnie próbowałem stąd uciekać.

MELANIA FOGELBAUM (1911-1944)

Nie ma najmniejszej wątpliwości, że straciliśmy poetkę o ogromnym talencie, oryginalną i wciąż wartą upowszechnienia. Jedną z tych nielicznych w owych czasach, która przynależąc do swojej diaspory, pisała swoje wiersze po polsku.

ZUZANNA GINCZANKA (1917-1944)

Czy rosną jakieś kwiaty na bezimiennym grobie Zuzanny, rozstrzelanej tylko dlatego, że należała do rasy hebrajskiej? Nie uczyniono dla niej, dla jej młodości, urody i poezji żadnego wyjątku. Niekiedy zastanawiam się, o czym mógł myśleć, jeżeli w ogóle myśleć był w stanie, ów germański knecht, gdy wpakował kilka kul z rozpylacza w piękne ciało Zuzanny?

ZYGMUNT JAN RUMEL (1915-1943)

Wstawał bardzo wcześnie, o piątej rano. Były to jedyne godziny przeznaczone na pisanie – oczywiście jeżeli mógł pozostać w domu”. W styczniu 1943 roku Rumel został obwołany Komendantem Okręgu VIII (Wołyń), w którym miał organizować emisariat z Ukraińską Powstańczą Armią (UPA) i partyzanckie oddziały samoobrony.

STEFAN NAPIERSKI (1899-1940)

W środowisku literackim znany był jako Marek Eiger. Rozstrzelano go w Palmirach – Seweryn Pollak i Jerzy Andrzejewski zaświadczali niemal jednym głosem: krzyczał w „budzie” dojeżdżającej na miejsce egzekucji. „Nie mogę go sobie wyobrazić w więzieniu na Pawiaku”, dodawał ten pierwszy.

ARNOLD SŁUCKI (1920-1972)

„Wydawał się trochę szaleńcem – przyznawał z zażenowaniem Bocheński – w środowisku literackim przezwano go niemal od razu prorokiem. Był samą żarliwością i chodzącym natchnieniem. Choć zapalczywy i nieprzejednany, nie był jednak w tamtych groźnych czasach niebezpieczny, a przecież mógł być”

poniedziałek, 17 września 2012

Janusz Żernicki (1939-2001)


Portret J. Żernickiego
Krzysztof Schodowski

„Przez całe życie nieustannie wędrował, choćby po okolicy, teraz żyje <<ukrzesłowiony>>, jak na obrazie Andrzeja Wróblewskiego z 1956 roku” – zaświadczał o dziwnym wędrowcu z Tężniopolis jego przyjaciel, Stanisław Jasiński. „Ukrzesłowiony” – to nie tylko pięciotonowy sygnał pękania charakteru Janusza Żernickiego, lecz także próba określenia zrośniętej żywcem czasoprzestrzeni, w której w latach 90. znalazł się autor Trzynastu miesięcy. „19 maja 1992 roku amputowano poecie nogę powyżej kolana, znieczulono Żernickiego przez kręgosłup” – relacjonował Jasiński – „mimo wielu prób nie nauczył się sprawnie poruszać z protezą nogi”. Oddajmy jeszcze raz głos stenotypiście: „Sierpień 1997 roku przynosi upał trudny do zniesienia, któregoś dnia brat Wojciech zabiera Janusza na spacer. W wózku inwalidzkim Żernicki objeżdża okolice swojego dzieciństwa. Nie zdaje sobie sprawy, że jest to ostatni taki spacer. Lata zamknięcia na balkonie, który stał się <<zagubionym dworcem mijających się ptaków>>, dają znienacka znać o sobie. Przeżywa rozległy udar mózgu”. „Mój tryb życia jest na pewno dla wielu zaskakujący i przez wielu odrzucany” – zwierzał się poeta Janowi Marxowi w 1985 roku – „Jest to raczej bardzo smutne. Posiadając skrzydła pozwalające wyfruwać poza miasteczko, region, odgrywam trochę rolę prowincjonalnego bociana, któremu podcina się lotki, żeby nie wyfrunął. Kiedyś w Ciechocinku takie kalekie ptaki chodziły po parku, stanowiąc turystyczną atrakcję. Zbyt mało jednak porusza mnie spraw, by występować w roli młodego faraona z powieści Prusa, próbującego wprowadzić reformy, które muszą dopiero dojrzeć”.

            Autor Wędrowca w jednym sandale umiera w październiku 2001 roku na skutek silnego krwotoku wewnętrznego. I oto – w momencie jego śmierci – wraca przekształcony na nowo obraz z dzieciństwa Janusza: „Ojciec życzył sobie, aby 6-letni Janusz oglądał paniczną ucieczkę Niemców w styczniu 1945 roku. Syn zarejestrował obraz, który nie opuszczał go przez całe życie: z ciechocińskiego dworca kolejowego odchodziły pociągi z rannymi żołnierzami. Krew przenikała przez podłogę wagonów i spływała na podkłady kolejowe”. Być może z tego powodu Żernicki chciał stać się „wzornikiem”, nawet za cenę wzbudzenia grozy tłumacząc cierpliwie: „Poezją wzoru nazywam taką poezję, która odzwierciedla owe stałe i elementarne predyspozycje uczuciowe człowieka, owe <<tendencje uczuciowe>>, szczególnie silnie eksponując ich (w chemicznym znaczeniu) wartościowość, czyli możliwość wchodzenia w różne reakcje, w tych wielkościach i różnorodnościach dopatruję się wyjątkowego znaczenia poezji”. W antologii Postscriptum poeta apelował: „Należy budować na tych pozornych odłogach naszej psychiki, których jak dotąd wstydziliśmy się niczym kompromitującej choroby”.

„Bardzo lubię wiersze Janusza Żernickiego” – zdradzał z nietajoną sympatią Janusz Sławiński w „Nowych Widzeniach” z 1961 roku – „nie mógłbym jednak z czystym sumieniem powiedzieć, że rozumiem je całkowicie, że potrafię je w pełni zidentyfikować na tle rozumianych przeze mnie, w mniejszym lub większym stopniu, zwyczajów mowy poetyckiej. Janusz Żernicki należy do tych poetów najmłodszej generacji, których wiersze zostały nastawione na organizowanie w czytelniku wartości niezrozumienia”. „Rozpoczynałem jako belfer na warmińskiej wiosce” – wyjaśnia Marxowi poeta i dołącza – „Byłem też rybakiem, aż do połamania ręki”. I niech to wystarczy za prowizoryczne usprawiedliwienie: „Urodziłem się w miasteczku Ciechocinek na Kujawach. Wielokrotnie próbowałem stąd uciekać. Jeśli już wracałem, to nie dla wyblakłego kurortu, lecz do mojego Tężniopolis”. Mojej „sukni Dejaniry” – chciałoby się dodać za Jasińskim.


KS

Por.

S. Jasiński, Janusz Żernicki 1939-2001, [w:] Janusz Żernicki – poeta osobny, do druku podał S. Jasiński, Toruń 2002, s. 4-27.
J. Marx, J. Żernicki, Nie jestem wykonawcą testamentu, [w:] tamże, s. 271-274.
A. K. Waśkiewicz, Posłowie, [w:] J. Żernicki, Wędrowiec w jednym sandale, Bydgoszcz 1985, s. 218-238.

I mówię jeszcze

Za zdania moje, które zlisiony sierścią do środka, łykam,
którym nie nadaje kształtu,
ciesząc się pierwotnym ich bezwstydem,
clochard i Kronos naraz, od proroków spodziewany;
tak pława na łańcuchu a niby-to z falą,
tak mężatki młode i słodki ucisk wnętrzności,
gdy markują wierność,
wychylone z własnych bioder – ciekawe cudzych kopulacji:
za zdania moje pokrętne, gdy opuszczają „zagrodę zębów”
zmysłowe i natrętne,
za zadania moje, gdzie włazi murawa i perz –
– – wybacz mi wielki Nieznajomy.

„Że-m”, ta forma jest różą z prowansalskich fascynacji,
dom rodzinny odtrącił, wytrąciwszy siebie,
niczym ten, co „planetę odkopnął”, a planet uporczywie przybywa,
chociaż to ja właśnie opisałem ideologię Domu,
boś mnie do tworzenia systemów powołał –
– – wybacz mi o, Niedościgły.

Bo cudzoziemcem we własnej ziemi jestem,
bo zewsząd widzę coraz więcej i mówić nie śmiem,
bo i po co?
wolę już upał i ciała kobiet gonne i gończe,
chwila specjalna, gdy słońce już natarczywe nad horyzontem -
zagłada prędzej ich zmysłom się obnaża; Zygmuncie Freudzie
może najszczerszym bywasz Wernyhorą!
wolę już promenady rodzimego kurortu –
topola, brzoza, miłorząb, robinia, grab i wiąz
(byłaby to Litania do Wszystkich Najwierniejszych,
byle nie minąć w locie mew, tych lilii mojego patrona,
a także wśród pinus nigra i sambucus nigra kosów i srok,
pokrzewek, dzwońców i zięb, krzyków pawi,
który zawraca między glacjały,
dżdżownic i żuków gnojaków, co jednają mnie z ziemią);
i za to niebo z anilionowej farbki do prania
w baliach z dzieciństwa,
niebo zanoszące się obłokami nad kurortem
tak wysoko i dwornie,
niezastąpiony kompres żagwiącej mej głowy –
– – – wybacz, albo przyjmij, że wiem, iż pojmujesz
bo chyba taką naturę posiada Świetlisty
Za noce ze zmarłymi odtrwaniane – Ojciec, Bruno i Sted –
gdzie tylko małoodporna szyba wieczności dzieli nas od siebie,
ot, zwykła szybka alarmowa, którą wystarczy zbić;
że i na mnie skacze płonący tygrys rozdzieranych krajobrazów,
i słyszę ryk i krew i dławi mnie bezwzględność ludzi głodnych,
a zwie się to „ugwieżdżeniem historii”,
a zapobiec nie umiem,
a na puszczy gadałem dwadzieścia pięć lat –
– – – wybacz Ty, coś lękiem i intuicją nas obdarzył
nie dając go wilkom ni dębom,
lub wydzielając jak poczęstunek chłopom ze szarwarku
co panięta na powiatowy przywieźli bal.
Że najlepszych swych lat, niby wiązki mięśni, jelit i szmat,
po wiadomej eksplozji (a tak i jedynie jestem polski),
z krzewów wersów i literackich transzei i trawersów
nie pozbieram –
– – – wybacz Ty, o Którym tyle wiem, że
więcej niż ja rozumiesz mnie,
a sondy Twoje, gdy zapuszczasz,
boleśnie czuję
w głębokościach moich niezmierzonych.

Wybacz mnie, który wierność martwemu morzu zaprzysięgłem,
morzu, co „odwraca stronice brzegów”,
a księga dobiega już końca;
morzu cywilizacji jak za czasów Solona,
której co dnia słońce ostatni przesyła blask;
wszystkim odeszłym ode mnie ludziom i zwierzętom,
roślinom i sprzętom,
reakcjom codziennym, formułom foremnym –
– – wybacz za mnie, przeze mnie i dla mnie.

Bo za to, że zdychałem, podnosiłem się i padałem,
ustalony w genach i Twojej szczodrobliwości,
i że znam rynsztoki, ambony, barłogi i trybuny,
sferę seksu i zonę alkoholu, upokorzenia i ekspiacje,
i że więcej niż w chrześcijańskich misteriach
naznaczyłeś memu pokoleniu krzyżowych stacji
(a na końcu jestem) –
– – – ja Ci Panie zawsze, zawsze wybaczam.

Tężniopolis, czerwiec 1981



Himmelkommando

Zarosły wokół pręty deszczu
Skała świeci dalej
w mokrej skórze tygrysa
Chrystus przebiegł pod oknem

Za ilu już zwierciadłami jestem
Od tamtej chwili

Kiedy oczy rozpostarły przestrzeń
na wypełnienie kolorów

Kiedy wyschły palce
bo spłynęły do traw
miękkość i szorstkość

i opuściły mnie wszystkie głosy
zachcianki i sprzeciwy
po pnączach żył zbiegłe ku miastu

…a tam na słonecznych sznurach
coraz niżej opuszcza się Atlantyda
choć kolory są lekkie że odstają od przedmiotów
i wonie jak zwierzęta łagodnie stąpają ku rzężącym

Więc rozerwałem deszcz
aby wstąpili we mnie z powrotem
lecz tylko wyległy na balkony
świeżo ścięte tulipany poduszek.


Janusz Żernicki w oczach innych:


            Także rozluźnienie struktur obrazowo-semantycznych nie szło wcale dalej niż np. u Stanisława Swena Czachorowskiego. Nawet to, co Sławiński nazwał światem w „stanie rozprysku” nie inaczej wyglądało w wierszach Stanisława Czycza. Kłopot, jak się wydaje, polegał na tym przede wszystkim, że to, co winno pozostać rozłączone w przypadku Żernickiego tworzyło system, którego struktura – przy użyciu kategorii funkcjonalnych dla poetyk zastanych – pozostawała nieuchwytna. Mętrak napisze wręcz: „Założeniem Żernickiego jest brak założeń: wolnosłowie”. Inaczej mówiąc, spójność wizji budowanych przez te wiersze byłaby jedynie pozorem koherencji. „Świat, z którego wybiera poeta jest niby jednorodny, bo począł się w nim samym, jednostce nieredukowalnej do porządku transcendentnego ani do porządku immanentnego, ale Żernicki wyraża coś więcej: nie można złożyć żadnej koherentnej całości ze swoich przeżyć”.

A. K. Waśkiewicz, Posłowie, [w:] J. Żernicki, Wędrowiec w jednym sandale, Bydgoszcz 1985, s. 225-226.

1 komentarz:

  1. Sztandarowy wiersz Żernickiego, czytam po latach i widzę ile tu przewidzeń poety, uniwersalizmów. Zawsze będą aktualne,nawet kiedy i nas nie będzie, znajdą się tacy jak Samsel i Schodowski, którzy nie tylko koniec własnego nosa widzą, potrafią docenić, przypomnieć wielkich, którzy byli przed nimi.
    JBZ

    OdpowiedzUsuń

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...